Author :
Abstract
Tarih boyunca gökyüzü, insanoğlu için önemli bir araştırma konusu olmuştur. Kuşlar gibi uçmayı hayal eden insanların farklı zamanlardaki denemeleri, 20. yüzyılın başında tayyarenin (uçak) icadıyla sonuçlanmıştır. Yüzyılın ilk çeyreğindeki savaşlarda kullanılmış olan tayyareler, ülkelerin güvenliği açısından son derece önemli hâle gelmiştir. Osmanlı Devleti’nin son döneminde kullanılmaya başlanan tayyareler, Türkiye Cumhuriyeti’nin yakından ilgilendiği hava araçları olmuştur. Ancak, devletin mali açıdan zor durumda olması tayyarecilik alanında sivil bir teşekkülün kuruluşunu sağlamıştır. Bu kapsamda Türk Tayyare Cemiyeti, Cevat Abbas (Gürer) Bey’in öncülüğünde 16 Şubat 1925’te kurulmuştur. Cemiyet; havacılığın siyasi, askerî, iktisadi ve sosyal açılardan önemini topluma anlatmayı amaçlamıştır. Türk havacılığının güçlendirilmesi için yardım kampanyaları düzenlenmiş, kampanyaya katılım sağlayan kişilerin veya yerlerin adları satın alınmış olan uçaklara verilmiştir. Diğer taraftan, Cevat Abbas Bey başkanlığındaki bir heyet, havacılıkla ilgili Avrupa’daki sanayi tesislerine bir inceleme gezisi düzenlemiştir. Böylece Türk havacılık sektörünün gelişimi konusunda bir programın belirlenmesi amaçlanmıştır. Türk Tayyare Cemiyeti yönetim kurulu üyelerinin, yardım paralarının harcanması konusundaki anlaşmazlıkları ve görevlerinden ayrılmaları üzerine 19 Ekim 1925’te Birinci Türk Tayyare Cemiyeti Kongresi olağanüstü bir şekilde toplanmıştır. Kongre, Başbakan İsmet Paşa’nın konuşmasıyla açılmış ve 21 Ekim 1925’e kadar devam etmiştir. Kongre sonunda yapılan seçimlerle Türk Tayyare Cemiyeti İdare Heyeti belirlenmiş, Cemiyet Başkanlığına Rize Milletvekili Fuad (Bulca) Bey seçilmiştir. Seçimler neticesinde meydana gelen bu değişim, Türk sivil havacılık serüveninin ilk örneği sayılabilir. Bu çalışmada, Birinci Türk Tayyare Cemiyeti Kongresinin açılışından kapanışına kadar geçen süreçte yaşanmış olan gelişmeler detaylandırılmıştır. Kongreye katılım sağlamış olan delegeler ile milletvekillerinin ortaya koymuş oldukları hedeflerin, Türk halkının tayyareciliğin gelişimine sağlamış olduğu güçlü destekle bağlantısı değerlendirilecektir. Birinci Türk Tayyare Cemiyeti Kongresinin Türk sivil havacılığı açısından nasıl bir politika belirlediği konusu da irdelenecektir. Çalışmada; arşiv belgeleri, tutanaklar, resmi süreli yayınlar, gazeteler ve tetkik çalışmalar çerçevesinde değerlendirilmeler yapılmıştır. Böylece, Türk sivil havacılık tarihinde kurumsallaşma süreçleri açısından Birinci Türk Tayyare Cemiyeti Kongresinin yeri belirlenmeye çalışılacaktır.
Keywords
Abstract
Throughout history, the sky has been a significant subject of research for humankind. The attempts made at different times by humans who dreamed of flying like birds culminated in the invention of the airplane at the beginning of the 20th century. Having been utilized in the wars of the first quarter of the century, airplanes became exceptionally vital for national security. Airplanes, which began to be used during the final period of the Ottoman Empire, became aircraft of close interest to the Republic of Türkiye. However, the financial constraints of the state necessitated the establishment of a civilian entity in the field of aviation. Within this scope, the Turkish Aeroplane Society (Türk Tayyare Cemiyeti) was founded on February 16, 1925, under the leadership of Cevat Abbas (Gürer) Bey. The Society aimed to convey the political, military, economic, and social significance of aviation to the public. Fundraising campaigns were organized to strengthen Turkish aviation, and the names of individuals or localities participating in these campaigns were given to the purchased aircraft. On the other hand, a delegation chaired by Cevat Abbas Bey organized a study tour to industrial aviation facilities in Europe. Thereby, it was aimed to determine a program regarding the development of the Turkish aviation sector. Upon the disagreements among the board members of the Turkish Aeroplane Society regarding the expenditure of donation funds and their subsequent resignations, the First Turkish Aeroplane Society Congress convened extraordinarily on October 19, 1925. The congress opened with a speech by Prime Minister İsmet Pasha and continued until October 21, 1925. Through the elections held at the end of the congress, the Administrative Board of the Turkish Aeroplane Society was determined, and Fuad (Bulca) Bey, the Deputy of Rize, was elected as the President of the Society. This change resulting from the elections can be considered the first example of the Turkish civil aviation adventure. In this study, the developments that transpired during the process from the opening to the closing of the First Turkish Aeroplane Society Congress are detailed. The connection between the objectives put forward by the delegates and deputies who participated in the congress and the robust support provided by the Turkish public to the development of aviation will be evaluated. Furthermore, the policy formulated by the First Turkish Aeroplane Society Congress in terms of Turkish civil aviation will be examined. In this study, evaluations have been conducted within the framework of archival documents, minutes, official periodicals, newspapers, and research studies. Thus, the place of the First Turkish Aeroplane Society Congress in the history of Turkish civil aviation will be attempted to be determined in terms of institutionalization processes.