EBÛ HAFS EN-NESEFÎ’NİN ET-TEYSÎR Fİ’T-TEFSÎR ADLI ESERİNDE MALİ HÜKÜMLERE İLİŞKİN ÂYETLERİN FIKHÎ YORUMU: ANALİTİK VE TEORİK BİR İNCELEME
Author :
Abstract
Bu çalışma, Abū Ḥafṣ al-Nasafī’nin al-Taysīr fī al-Tafsīr adlı eserinde yer alan mali hükümlerle ilgili Kur’ân ayetlerinin fıkhî yorumlarını analitik ve kuramsal bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Hanefî mezhebinin köklü metodolojisine bağlı kalan en-Nesefî, Kur’ân’daki ekonomik düzenlemelere yalnızca lafzî bir perspektiften değil; aynı zamanda şeriatın maksatları (maqāṣid), hikmet boyutu ve toplumsal fayda (maṣlaḥa) çerçevesinden yaklaşmaktadır. Bu yaklaşım, nassın otoritesi ile hayatın gerçekliği arasında dengeli bir ilişki kurma çabasını açıkça yansıtmaktadır. Bu bağlamda çalışma, en-Nesefî’nin satış akitleri (bayʿ), ribâ (faiz), borç (dayn) ve zekât gibi temel mali konulara ilişkin ayetleri nasıl yorumladığını ayrıntılı biçimde analiz etmektedir. Ayrıca onun, zulmün önlenmesi, servetin dolaşımının sağlanması ve finansal istikrarın korunması gibi daha geniş sosyo-ekonomik unsurları yorumlarına nasıl dâhil ettiğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede araştırma, en-Nesefî’nin klasik Hanefî fıkhî düşüncesini tefsir dili içerisinde nasıl yeniden inşa ettiğini ve yorumlarını usûl-i fıkhın yerleşik ilkeleri üzerine nasıl temellendirdiğini açıklamaktadır. Araştırma bulguları, en-Nesefî’nin kıyas (qiyās), istihsân (istiḥsān) ve maslahat (maṣlaḥa) gibi yöntemleri etkin bir biçimde kullandığını ve bu unsurların onun yorum metodolojisinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynadığını göstermektedir. Ekonomik ilişkileri düzenleyen ayetleri ele alırken, adalet, toplumsal denge, bireysel sorumluluk ve kamu yararını önceleyen bütüncül bir yaklaşım benimsediği görülmektedir. Bu yönüyle en-Nesefî’nin tefsiri, yalnızca klasik fıkhî tartışmaları yansıtmakla kalmayıp, aynı zamanda çağdaş İslam ekonomisi ve faizsiz finans sistemleri için güçlü bir teorik zemin sunmaktadır. Çalışma, klasik fıkhî yorumların modern finansal sistemler bağlamında yeniden değerlendirilebileceğini ortaya koyarak, İslam hukukunun güncel ekonomik sorunlara cevap verebilme bakımından dinamik, esnek ve uyarlanabilir yapısını vurgulamaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, tefsir ile fıkıh arasındaki ilişkinin tarihsel sürekliliğini ortaya koyarken, bu ilişkiyi modern İslami finans uygulamalarıyla da irtibatlandırarak özgün ve disiplinlerarası bir katkı sunmaktadır.
Keywords
Abstract
This study aims to examine, within an analytical and theoretical framework, the juristic interpretations of Qurʾānic verses related to financial rulings as presented in Abū Ḥafṣ al-Nasafī’s al-Taysīr fī al-Tafsīr. Al-Nasafī, adhering to the deeply rooted methodology of the Ḥanafī school of jurisprudence, approaches the economic regulations in the Qurʾān not only from a literal perspective but also through the lenses of the objectives of Sharīʿa (maqāṣid), underlying wisdom, and societal welfare (maṣlaḥa). This approach clearly reflects his effort to establish a balanced relationship between the textual authority (naṣṣ) and the realities of life. Accordingly, this study analyzes in detail how al-Nasafī interprets verses related to key financial topics such as contracts of sale (bayʿ), ribā (usury/interest), debt (dayn), and zakāt. Furthermore, it demonstrates how he incorporates broader socio-economic considerations—such as preventing injustice, ensuring the circulation of wealth, and maintaining financial stability—into his interpretations. In doing so, the study clarifies how al-Nasafī translates classical Ḥanafī legal reasoning into the language of Qurʾānic exegesis and grounds his interpretations within established principles of legal theory. The research reveals that al-Nasafī effectively employs analogy (qiyās), juristic preference (istiḥsān), and public interest (maṣlaḥa), all of which play a decisive role in shaping his interpretive methodology. When addressing verses governing economic relations, he adopts a holistic perspective that prioritizes justice, social balance, individual responsibility, and public welfare.In this respect, his tafsīr not only reflects classical juristic debates but also provides a robust theoretical foundation for contemporary Islamic economics and interest-free finance. The study concludes by discussing how classical juristic interpretations can be reassessed within modern financial systems, emphasizing the dynamic, flexible, and adaptive nature of Islamic law in addressing contemporary economic challenges. Thus, this research offers an original and interdisciplinary contribution by demonstrating the historical continuity of the relationship between tafsīr and fiqh, while also linking it to modern Islamic financial practices.