Author :
Abstract
Bu çalışma, kamusallığın geleneksel sokak dokusundan iç mekâna taşınma ve dönüşme süreçlerini, kentsel arakesit ve kamusal iç mekân kavramsal düzlemleri üzerinden, fiziksel ve sosyal sınırların iç içe geçtiği pasaj mimarisi vasıtasıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Kentin kamusal alanları ile özel mülkiyet sınırları arasında kurduğu geçişkenlik ve kentsel süreklilik ilişkisini sağlayan pasaj tipolojisinin bugün hâlâ, yalnızca ticari akslar değil, bu özellikleriyle toplumsal karşılaşmaların üretildiği hibrit ve dinamik bölgeler olduğunu göstermekte olan bu metinde, pasajın tarih içindeki mekânsal değişimlerine değinilmiş; buna örnek olarak 19. yüzyılın Avrupa pasajlarına benzeyen İstanbul pasajlarının zamanla pragmatik bir iş hanı biçimine büründüğü ve yerelleşerek güncelliğini koruduğu analiz edilerek açıklanmıştır. Çalışmada, bu dönüşüm döneminde inşa edilen, (1976'da kapanan ve semt belleğinde önemli yer tutan Opera Sineması'nın hatırası üzerine bina edilen), İstanbul'un geç dönem pasajlarından olan Opera Pasajı, 20. yüzyılın pasajları arasında Kadıköy için önemli bir ticari mekân olarak ele alınmakla birlikte mekânsal kimliğini üç temel boyut üzerinden hiyerarşik bir kurguyla analiz edilmektedir. İlk olarak, yapının kendine özgü ve sıra dışı sirkülasyon şemasıyla mekânsal kompozisyon sunması ve morfolojik dönüşümü içeren mekânsal yapı incelenmiş; ikinci olarak, bu mekânsal kurgunun ürettiği kolektif hafıza, kullanıcı profili ve gündelik karşılaşmaları kapsayan sosyal pratikler ele alınmış; son olarak ise pasaj esnafının kentsel dönüşüm baskılarına ve değişen tüketim kalıplarına karşı geliştirdiği ekonomik dirençlilik mekanizmaları değerlendirilerek günümüz kamusal alanı içindeki duruşu tartışılmıştır. Çalışma genelinde veri toplama aracı olarak kapsamlı bir literatür taraması, tarihsel kaynak analizi ve yerinde mekânsal gözlem yöntemleri kullanılmıştır. Sonuç olarak günümüzün standartlaşmış alışveriş merkezi kültürüne karşı abiye giyim ve kişiye özel üretim gibi niş sektörlerde uzmanlaşarak başarılı bir ekonomik direnç noktası oluşturan Opera Pasajı’nın, yıllar içinde yapılmış çeşitli yapısal müdahalelere rağmen, mekânsal kurgusunun sağladığı toplumsal pratikleriyle ve kentsel arakesit niteliğindeki kamusal iç mekânların bütüncül bir hiyerarşiyle Kadıköy’ün kentsel morfolojisinde hala kamusallığın sürekliliğini sağlayan ve yaşayan bir heterotopik katman olarak varlığını sürdürmekte olduğu görülmüştür.
Keywords
Abstract
This study aims to examine the processes of transformation and shift of public spaces from traditional street textures to indoor environments via intersection and public spatial variable planes, through passage architecture where physical and social boundaries intertwine. This text, which demonstrates that the passage typology, which establishes a permeability and urban continuity relationship between the public spaces and private property boundaries of the city, is still today not only a commercial axis but also a hybrid and dynamic area where social encounters are produced, discusses the spatial changes of the passage throughout history. This is illustrated by analyzing how Istanbul's passages, resembling 19th-century European passages have gradually transformed into pragmatic business centers, becoming localized and maintaining their relevance. This study examines Opera Passage, one of Istanbul's late-period passages built during this period of transformation (constructed in memory of the Opera Cinema, which closed in 1976 and holds a significant place in the neighborhood's collective memory). While it is considered an important commercial space for Kadıköy among 20th-century passages, its spatial identity is analyzed through a hierarchical structure based on three fundamental dimensions. Firstly, the spatial composition of the building with its unique and unusual circulation scheme and morphological transformation has been examined; secondly, the social practices encompassing the collective memory, user profile, and daily encounters produced by this spatial configuration have been discussed; and finally, the economic resilience mechanisms developed by the shopkeepers in the passage against the pressures of urban gentrification and changing consumption patterns have been evaluated and their position within the contemporary public space has been debated. Throughout the study, comprehensive literature review, historical source analysis, and on-site spatial observation methods were used as data collection tools. In conclusion, Opera Passage, which has created a successful point of economic resistance against today's standardized shopping mall culture by specializing in niche sectors such as evening wear and tailored production, has been observed to continue to exist as a living heterotopic layer that ensures the continuity of publicness in the urban morphology of Kadıköy, despite various structural interventions made over the years, through the social practices provided by its spatial arrangement and the holistic hierarchy of its public interior spaces that serve as an urban intersection.