Author :
Abstract
Olumsuzluk, hem doğal dillerin hem de biçimsel mantığın temel kavramlarından biridir; ancak mantıkta tek bir işleçle (~) gösterilebilen “değilleme”, doğal dillerde farklı katmanlara dağılmış çeşitli “işaretleyiciler” aracılığıyla kurulur. Bu durum, olumsuzluk işaretleyicilerinin bazı bağlamlarda aynı mantıksal biçime indirgenebilen temsiller vermesine karşın, Türkçede neden farklı farklı okuma ve anlamalara yol açtığı sorusunu doğurur. Türkçede cümle olumsuzluğu başlıca “-mA” eki ve “değil” sözcüğüyle gerçekleştirilir. Buna rağmen literatürde bu iki aracın ayrımı çoğu zaman biçimsel ve sözdizimsel betimlemelerle sınırlı kalmış, özellikle “kapsam” ve söylem işlevleri bakımından ortaya çıkan farklar sistematik olarak yeterince izlenmemiştir. Bu çalışma, Türkçedeki “-mA” ve “değil” biçimlerini farklı olumsuzluk araçlarının dilsel görünümleri olarak ele almaktadır. Bu doğrultuda “-mA” ekinin eylem yapısına gömülü “yüklem-içi olumsuzluk” olarak çoğu bağlamda mantıksal biçimde ~φ verdiği ve söylem-edim boyutunda çoğunlukla durum ve olay bildirimi profiline uygun olduğu; “değil”in ise “nominal yüklemleme”yi kuran kopula alanında yer alan “yüklem-dışı olumsuzluk” olarak bu ilişkiyi hedeflediği ve söylem-edim boyutunda çoğu kez “düzeltme” ve “ret” yönelimli bir kullanım profiline daha kolay açıldığı savunulmaktadır. Bu farklılık, tekil örneklerde biçimsel olarak benzer görünse bile, niceleyici içeren genelleştirmelerde kapsam gerilimiyle belirginleşmekte ve mantıksal biçime doğrudan etkisi olmaktadır. Yapılan çözümlemeler Aristoteles mantığı ve birinci derece mantık çerçevesinde yürütülmekte, De Morgan eşdeğerlikleriyle ~’nin kapsamı gösterlmekte ve ~ standart biçiminin açıklayıcılığı ile sınırları tartışılmaktadır. “Terim olumsuzluğu” ise türetimsel bir inceleme konusu olarak genişletilmeden, sadece standart biçim ayrımını netleştirecek bir kontrol vakası olarak alınmıştır.
Keywords
Abstract
Negation is a central notion in both natural languages and formal logic; yet while logical negation can be represented by a single operator (~), natural languages construct negative meanings through multiple markers distributed across different structural layers. This raises the question of why Turkish negation markers, even when they yield representations that can be reduced to the same logical form in certain contexts, nevertheless give rise to different readings and interpretive intuitions. In Turkish, sentential negation is realized primarily by the suffix “-mA” and the particle “değil”. Despite this, the distinction between these two devices has often been confined in the literature to morphological and syntactic description, and the differences that emerge in terms of scope and discourse function have not been tracked systematically. This study treats the Turkish “-mA” and “değil” constructions as linguistic realizations of distinct negation strategies. It argues that “-mA”, as predicate-internal negation embedded in verbal structure, yields a logical-form output of ~φ in many contexts. By contrast, “değil”, as predicate-external negation located in the copular domain that establishes nominal predication, targets the predicational relation and is often compatible—at the discourse level—with a correction and denial-oriented usage profile. Although this contrast may appear formally similar in singular sentences, it becomes salient in quantified generalizations, where scope tensions emerge and directly affect logical-forms. The analyses are conducted within the frameworks of Aristotelian logic and first-order logic. De Morgan equivalences are used to make the scope of ~ explicit, and both the explanatory power and the limits of the standard ~-based representation are discussed. “Term negation” is retained, not as an expanded derivational inquiry, but as a control case that clarifies the standard-form distinction.
