Author :
Abstract
18. yüzyılın sonu ile 19. yüzyılın başı, yalnız Rusya İmparatorluğu’nun değil, Türk-İslâm dünyasının yazılı kültür tarihinde belirleyici bir kırılma anını temsil eder. Elyazması geleneğinin hâkim olduğu Tatar toplumunda 1800 yılında kurulan Asya Tipografyası, matbaanın teknik bir yenilik olmanın ötesine geçerek bilgi, dil ve kimlik alanlarını dönüştüren düşünsel bir eşik kurumuna dönüşmüştür. Bu çalışmanın amacı, anılan tipografinin kuruluş sürecini, ilk yayınlarını, Kazan Üniversitesi Matbaası’na bağlanmasını ve bu kurumun Tatar toplumundaki kültürel-dilsel etkilerini tarihsel, filolojik ve karşılaştırmalı bir yaklaşım içinde yeniden değerlendirmektir. Araştırmada çağdaş Tatar ve Rus kaynakları hatıratlar, matbuat katalogları ve erken dönem basılı eserler bütüncül bir yöntemle incelenmiş; Buraşev’in girişimi, Halfin’in dilsel düzenleme tercihleri ve ilk basılı metinlerin tematik-biçimsel yapısı nitel bir çözümleme ile değerlendirilmiştir. Bulgular, Asya Tipografyası’nın dinî metinlerin çoğaltımını aşarak Tatarca yazı dilinin kurumsallaşmasına, okuryazarlığın toplumsal tabana yayılmasına, ev içi okuma pratiklerinin yaygınlaşmasına, pedagojik metinler ile pratik bilgi kitapçıklarının çeşitlenmesine katkı sağladığını; bu durumun matbu bilginin kamusal dolaşımını ve kabulünü güçlendirdiğini göstermektedir. Ayrıca erken dönem dizgi tercihleri, Arap harfli Tatarca’nın fonetik karşılıklarını berraklaştırarak dilde standartlaşmayı hızlandırmıştır. Değerlendirme sonucunda tipografinin, Tatar dünyasında elyazması uygarlığından matbu uygarlığa geçişi mümkün kılan bir “tipografik dönüşüm eşiği” işlevi üstlendiği anlaşılmaktadır. Son olarak Kazan deneyiminin Osmanlı matbuatının gelişimiyle karşılaştırılması, Türkiye’deki Türkoloji, matbuat tarihi, alfabe tartışmaları ve kültürel modernleşme araştırmalarına yeni kuramsal açılımlar sağlayarak Türk dünyasında yazılı kültürün çok merkezli gelişimini görünür kılmaktadır.
Keywords
Abstract
The late eighteenth and early nineteenth centuries represent a decisive turning point not only in the history of the Russian Empire but also in the written culture of the broader Turkic-Islamic world. In the Tatar intellectual sphere, the establishment of the “Asya Printing House” in 1800 marked a transition from manuscript-based transmission to a new typographic order that reconfigured knowledge, language, and identity. The aim of this study is to re-examine the founding of this institution, its early publications, its subsequent incorporation into the Kazan University Press, and its cultural-linguistic impact on Tatar society within a historical, philological, and comparative framework. The research employs a holistic methodology, drawing on Tatar and Russian scholarly literature, memoirs, press catalogues, and early printed materials; particular attention is given to Buraşev’s initiative, Halfin’s linguistic interventions, and the thematic-formal features of the first printed texts. Findings indicate that the “Asya Printing House” extended beyond the reproduction of religious literature, contributing to the standardization of written Tatar, the expansion of literacy into broader social strata, the empowerment of women’s household-based reading practices, and the diversification of pedagogical and practical instructional materials. Early typographic choices also clarified phonetic correspondences in Arabic-script Tatar and accelerated the institutionalization of the written language. The study concludes that the printing house functioned as a threshold of typographic transformation, enabling the Tatar shift from a manuscript civilization to a print-based intellectual order. Finally, comparing the Kazan experience with the development of Ottoman print culture offers new theoretical and comparative insights for Turkish studies, press history, alphabet debates, and research on cultural modernization.
