Author :
Abstract
Amacımız, Câbirî’nin siyasi tarih okumasını ve bu okumanın siyasal kuram açısından sunduğu imkânları değerlendirmektir. Asabiyet-adalet diyalektiği modelinin, davet toplumu ile Emevî ve Abbâsî toplumlarının kuruluş ve çözülme süreçlerini, hilafetten saltanata uzanan siyasal dönüşüm aşamalarıyla birlikte analiz edebildiğini gösterdik. Medine Vesikası ve istişare emri gibi siyasal kurama temel sunabilecek ilkeler mevcut olmakla birlikte, erken dönemde bu ilkeler etrafında kurucu bir siyasal akıl geliştirilememiştir. Bu kuramsal boşluk, siyasal sorunların adalet merkezli bir ölçü yerine kabile-ganimet ekseninde çözülmesine zemin hazırlamıştır. Kureyşlilik ilkesine dayalı meşruiyet anlayışı, bu süreci derinleştirerek toplumun bir kesimini “siyasal özne” olmaktan dışlamış ve yapısal adalet sorunlarına yol açmıştır. İktisadi ve siyasal rant anlayışı, toplumsal eşitsizlikleri yaygınlaştırarak davet toplumunun çözülmesine neden olmuştur. Emevîler döneminde ortaya çıkan adalet sorunları, hanedan grubu dışındaki toplumsal asabiyetin çözülmesine ve mevali sorununun derinleşmesine yol açmıştır. Buna karşılık kelâm geleneği, üçüncü yolculuk düşüncesi temelinde eşit yurttaşlık ile insanın özgürlük ve sorumluluğunu esas alan güçlü bir adalet ufku üretmiştir. Ancak bu yaklaşım, siyasal alanda dönüştürücü bir okuma ve kurumlaşma geliştirememiş, Mu‘tezile tecrübesinde görüleceği üzere iktidar ilişkileri içinde erimiştir. Abbâsîlerin siyasal krizi aşmak amacıyla Fârisî siyasal mirasa yönelmesi ise insan merkezli ve toplumcu bir siyasal tahayyülün gelişimini sınırlandırmıştır. Temel savunumuz, Câbirî’nin tarih okumasının, adaletin siyasal ölçü hâline gelmesini esas alan diyalektik bir siyasal kuram inşasına yöneldiğidir.
Keywords
Abstract
Our aim is to evaluate Jabiri's reading of political history and the possibilities it offers for political theory. We have shown that the dialectic of asabiyyah (group solidarity) and justice can analyze the establishment and dissolution of the da'wah (invitation to Islam) society and the Umayyad and Abbasid societies, along with the stages of political transformation from caliphate to sultanate. Although principles that could provide a foundation for political theory, such as the Medina Charter and the command of consultation, existed, a founding political rationale could not be developed around them in the early period. This theoretical gap paved the way for resolving political problems on the axis of tribe and spoils of war, rather than through a justice-centered scale. The understanding of legitimacy based on Quraysh lineage deepened this process, excluding a segment of society from being “political subjects” and leading to structural justice problems. Economic and political rent-seeking spread social inequalities, causing the disintegration of the da'wah society. Justice problems during the Umayyad period led to the disintegration of social solidarity beyond the dynastic group and the deepening of the mawali problem. In contrast, the Kalam tradition, grounded in the idea of the third journey, produced a strong vision of justice based on equal citizenship and individual freedom and responsibility. However, this approach failed to develop a transformative reading and institutionalization in the political sphere and, as seen in the Mu'tazilite experience, was absorbed into power relations. The Abbasids’ turn to the Persian political legacy to overcome political crisis limited the development of a human-centered and social political imagination. Our main argument is that Jabiri’s historical reading aims to construct a dialectical political theory that prioritizes justice as the political measure.
