MEVLÂNÂ’DA FENÂ KAVRAMININ, BENLİĞİN DÖNÜŞÜMÜNÜ MÜMKÜN KILAN AHLÂKÎ BİR SÜREÇ OLARAK TEMELLENDİRİLMESİ
Author :
Abstract
Bu makale, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin (1207-1273) düşünce sisteminde fenâ kavramının salt bir mistik tecrübe ya da spekülatif bir ontoloji olmayıp; ahlâkî arınmayla başlayıp varoluşsal dönüşümle nihayete eren işlevsel ve sistematik bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırma sorusu şu şekilde çerçevelenmiştir: Mevlânâ’da fenâ kavramı, benliğin dönüşümünü mümkün kılan ahlâkî bir süreç olarak nasıl temellendirilir? Bu soruyu yanıtlamak için iki temel şerh kaynağı olan Ahmed Avni Konuk’un (ö. 1938) metafizik odaklı yorumları ile Tâhirü’l-Mevlevî’nin (1877-1951) ahlâkî ve psikolojik ağırlıklı okumaları karşılaştırmalı biçimde analiz edilmektedir. Tâhirü’l-Mevlevî’nin Mesnevî Şerhi ile Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ayrı ayrı okunarak iki şarihin yorumlarındaki farklılık ve tamamlayıcılık incelenmektedir. Bu incelemede Mevlânâ’da fenânın, mistik vecd olarak değil, sistematik bir ahlâkî-ontolojik süreç olduğu savunulmaktadır. Bu itibarla Mevlânâ’nın düşünce sisteminde benliğin dönüşüm sürecine dâhil olan ahlâk, fenânın zemini ve iç dinamiğini oluştururken; sürecin nihayetinde benliğin dönüşümü ise ontolojik olarak fenânın sonucu ve statüsü şeklinde tahakkuk etmektedir. Makale, Mevlânâ’da ahlâk, fenânın sadece bir ön koşulu değil; aşkın dönüştürücü gücüyle birlikte işleyen, fenânın kendisini inşa eden ve onunla iç içe geçen ontolojik bir dinamik olduğunu iddia etmektedir. Çalışmada öncelikle fenânın ahlâkî zemini tartışılmakta ve bu tecrübenin bir nihilizm olmayıp cüz’i iradenin küll-i irade ile yer değiştirmesiyle neticelenen varoluşsal dönüşüm süreci olduğu temellendirilmek; aynı zamanda hem ıztırarî hem de irâdî fenâ hâli her iki boyutta da ahlâkî içerik taşıdığını vurgulanmaktadır. Sonrasında Mesnevî kıssalarındaki fenânın iç dinamiklerini oluşturan mahv-sekr-cem kavramları irdelenmektedir. Vahdet hâlinin epistemolojik boyutu ile tüm bu süreçlerin nihaî hedefi olan İnsan-ı Kâmil ideali incelendikten sonra; çalışma, fenâ-bekâ sürecinin bir ontolojik ve ahlâkî değerlendirmesiyle sonuçlanmaktadır.
Keywords
Abstract
This article argues that the concept of fanâ in the thought of Jalâl al-Dîn Rûmî (1207–1273) is not merely a mystical experience or a speculative ontology, but a functional and systematic process that begins with ethical purification and culminates in existential transformation. The central research question is: how is fanâ in Rûmî grounded as an ethical process that enables the transformation of the self? To address this question, a comparative analysis is conducted between two major commentarial traditions: the metaphysically oriented interpretations of Ahmed Avni Konuk (d. 1938) and the morally and psychologically focused readings of Tahir al-Mawlawî (1877–1951). By examining their respective commentaries on the Mathnawî, the study explores both the divergences and complementarities in their approaches. The study contends that fanâ in Rūmî should be understood not as mystical ecstasy but as a systematic ethical-ontological process. In this framework, ethics constitutes both the ground and the inner dynamic of fanâ, while the transformation of the self emerges as its ontological outcome. Accordingly, ethics is not merely a precondition of fanâ, but an ontological dynamic that operates in conjunction with the transformative power of love. The article first examines the ethical ground of fanâ, arguing that it does not imply nihilism but rather an existential transformation culminating in the replacement of the partial will (juz’î irâda) by the universal will (kullî irâda). It further emphasizes that both necessary (idtirârî) and voluntary (irâdî) forms of fanâ possess ethical content. The study then analyzes the concepts of maḥv, sukr, and jam as the inner dynamics of this process, and concludes with an ontological and ethical evaluation of the fanâ-baqâ continuum.
